PARTIYÊN KURDÊN ROJHILATÊ JI 1945’AN VE

Li Îranê tevgera siyasî ya Kurdî ji sala 1945’an ve li dijî siyaseta înkar û zordestiyê ya hem di dema rejîma Şahê de hem jî di dema Komara Îslamî ya Îranê de tê meşandin. Îro partiyên sereke yên Kurdî yên ku li Rojhilatê Kurdistanê dixebitin, bi têkoşîna xwe ya siyasî û civakî ji bo mafên bingehîn ên Kurdan û mafê diyarkirina serweriya xwe têkoşîn dikin.

Di şert û mercên şerê ku di navbera Amerîka û Îranê de dest pê kir û hêdî hêdî li Rojhilata Navîn û herêma Kendavê belav bû de, hêzên siyasî yên Kurdî li Rojhilatê Kurdistanê di bin navê “Hevbendiya Hêzên Siyasî yên Rojhilatê” de hatin cem hev. Piştî salan ku partiyên Kurdî bi awayekî parçeyî têkoşîna xwe meşandibûn, yekbûna wan di 22’ê Şubatê de di bin banekî hevpar de ji aliyê Kurdan ve wekî pêşketinek girîng hate pêşwazîkirin.

Hevbendiyê armancên xwe yên sereke weha diyarkirin: têkoşîn ji bo bidawîkirina Komara Îslamî ya Îranê, parastina mafê diyarkirina çarenûsa gelê Kurd û avakirina modelekî rêveberiya demokratîk ku li ser bingehê îradeya siyasî ya neteweyî ya Kurdan were damezrandin.

Lê belê avakirina vê hevbendiyê zû bû sedema reaksiyonên tund ên aktorên herêmî wekî Îran û Tirkiyê. Sekreterê Encumena Bilind a Ewlehiya Neteweyî ya Îranê Ali Laricani got ku dê rê nayê dayîn ku ev cûre hewldan pêk werin, û bi awayekî vekirî hevbendiyê tehdîd kir. Wezîrê Derve yê Tirkiyê Hakan Fidan jî got ku ew hevbendiya komên siyasî yên Kurdî bi baldarî dişopînin û pêşketinan analîz dikin.

Di nav Hevbendiya Hêzên Siyasî yên Rojhilatê de ev partî cih digirin:
Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê (PJAK),
Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê (KDP-Î),
Partiya Azadiya Kurdistanê (PAK),
Rêxistina Têkoşîna Kurdistana Îranê (Sazman-i Xebat)
û şaxên cuda yên tevgera Komala.

Tê texmîn kirin ku li Îranê zêdetirî 12 milyon Kurd dijîn. Van partiyan dibêjin ku ew wekî nûnerên siyasî yên civaka Kurdî, ku hem di dema Şahê de hem jî di dema Komara Îslamî de bi zordestiyên giran re rû bi rû maye, çalakî didomînin.

Piştî şerê ku di 28’ê Şubatê de dest pê kir, rejîma Îranê kampên rêxistinên Kurdî yên Rojhilatê ku li Başûrê Kurdistanê ne hedef girt. Kampên girêdayî PAK, Sazman-i Xebat, KDP-Î û Komala, bi taybetî li derdora Hewlêr û Silêmanî hatin bombardeman kirin. Hevbendiyê jî got ku ev êrîş nîşana tirsê ya rejîma Îranê ye ji têkoşîna mafên Kurdan.

PJAK: Konfederalîzma Demokratîk û Azadiya Jinê

Yek ji strukturên siyasî yên herî mezin ên hevbendiyê Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê (PJAK) e. Partî di sala 2004’an de hate damezrandin û li ser ramanên Abdullah Öcalan siyaset dike.

Partî dibêje ku ew li ser bingehê konfederalîzma demokratîk, xweseriya herêmî û azadiya jinê siyasetê dimeşîne.

PJAK bi pergala hevserokatiyê tê rêvebirin û hevserokatiya wê ji aliyê Viyan Peyman û Emir Kerimi ve tê kirin. Partî dibêje ku ew li herêmên ku ji Çiyayên Zagros heta Penjwen û Hewraman dirêj dibin rêxistinî ye.

Di nav PJAK de her weha van rêxistinan jî hene:
Komeleya Jinên Azad a Rojhilatê Kurdistanê (KJAR),
Hêzên Parastina Jinê (HPJ),
Yekîneyên Parastina Rojhilatê Kurdistanê (YRK).

Her weha KODAR, ango Civaka Demokratîk û Azad a Rojhilatê Kurdistanê, di warê rêxistinkirina civakî de çalakî dike.

KDP-Î: Partiya herî kevn a siyaseta Rojhilatê

Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê (KDP-Î) partiya herî kevn a Kurdî li Rojhilatê ye. Partî di sala 1945’an de li Mehabad hate damezrandin û di sala 1946’an de bi Qazî Mihemed re di avakirina Komara Mehabadê de rola dîrokî lîst.

Lê piştî ku hêzên Sovyetê ji Îranê vekişiyan, artêşa Şahê herêmê girt û Komara Mehabadê hilweşand. Qazî Mihemed û gelek rêberên Kurd di sala 1947’an de hatin darve kirin.

Piştî Şoreşa Îranê ya 1979’an partî ji nû ve hate rêxistinkirin û di bin serokatiya Dr. Abdurrahman Qasimlo de bi sloganê “Demokratî ji bo Îranê, xweserî ji bo Kurdistanê” siyaset kir.

Lê Qasimlo di sala 1989’an de li Viyana di dema danûstandinan de bi suîqestê hate kuştin.

Rêberê din ê partiyê Sadiq Şerefkendî jî di sala 1992’an de li Berlinê di êrîşa ku li restorana Mikonos hat kirin de hat kuştin. Dadgehên Almanî destnîşan kirin ku ev suîqest ji aliyê dewleta Îranê ve hat plan kirin.

Partî piştî cudabûna dirêj di sala 2022’an de di bin serokatiya Mustafa Hicrî de ji nû ve yek bû.

Sazman-i Xebat: Tevgera Kurdî ya îslamî

Sazman-i Xebat, ku di sala 1980’an de hate damezrandin, wekî tenê tevgera siyasî ya îslamî di nav hevbendiyê de tê naskirin.

Ev rêxistin parastina nirxên olî yên civaka Kurdî diparêze û ji destpêkê ve nasnameya neteweyî û olî bi hev re di siyasetê de digire dest.

Damezrînerê rêxistinê Şêx Celal Huseynî bû, û îro jî sekreteriya giştî ji aliyê kurê wî Babê Şêx Huseynî ve tê rêvebirin.

Tevgera Komala û parçebûn

Tevgera Komala di dawiya salên 1970’an de bi bandora xwendekarên Kurd û çalakvanên çepê derket holê.

Tevgerê çareseriya pirsgirêka neteweyî ya Kurd bi têkoşîna çînî û mafên karkeran re girêda.

Piştî Şoreşa Îranê ya 1979’an Komala di nav kesên feqîr de bingehê xwe berfireh kir. Lê cudahiyên ideolojîk û rêxistinî di navbera wan de bûn sedema ku tevger bibe çend şax.

Di vê pêvajoyê de bi pêşengiya Abdullah Mohtadi, Ömer İlhanizade û Rıza Kaabi rêxistinên siyasî yên nû derketin holê.

Tevî van cudahiyan jî îro komên cuda yên Komala di çarçoveya Hevbendiya Hêzên Siyasî yên Rojhilatê de biryar dane ku bi hev re hereket bikin.

PAK: Armanca serxwebûnê

Partiya Azadiya Kurdistanê (PAK) di sala 2006’an de bi pêşengiya Huseyin Yezdanpenah hate damezrandin.

Partî dibêje ku armanca xwe ya sereke serxwebûna Kurdistanê ye.

PAK di sala 2017’an de ragihand ku ew ê li dijî Îranê têkoşîna çekdarî bimeşîne û bi taybetî li Herêma Kurdistana Iraqê çalakî dike.