1945’TEN BU YANA ROJHİLAT’TAKİ KÜRT PARTİLERİ

İran’da Kürt siyasi hareketi, 1945’ten bu yana hem Şah yönetimi hem de İran İslam Cumhuriyeti döneminde uygulanan inkâr ve baskı politikalarına karşı faaliyet yürütüyor. Bugün Rojhilat’ta faaliyet gösteren başlıca Kürt partileri, hem siyasal hem de toplumsal mücadeleleriyle Kürtlerin temel hakları ve kendi kaderini tayin hakkı için mücadele ediyor.

ABD ile İran arasında başlayan ve giderek Ortadoğu ile Körfez bölgesine yayılan savaş ortamında Rojhilatê Kurdistan’daki Kürt siyasi güçleri, “Rojhilat Siyasi Güçleri İttifakı” adı altında bir araya geldi. Kürt partilerinin yıllardır parçalı şekilde yürüttüğü mücadelenin ardından 22 Şubat’ta ortak bir çatı altında birleşmesi, bölgedeki Kürtler tarafından önemli bir gelişme olarak değerlendirildi.

İttifak, temel hedeflerini İran İslam Cumhuriyeti’nin sona erdirilmesi için mücadele etmek, Kürt halkının kendi kaderini tayin hakkını güvence altına almak ve Kürtlerin ulusal siyasi iradesine dayalı demokratik bir yönetim modeli oluşturmak olarak açıkladı.

Ancak ittifakın kurulması kısa sürede İran ve Türkiye gibi bölgesel aktörlerin sert tepkisini çekti. İran Ulusal Güvenlik Yüksek Konseyi Sekreteri Ali Laricani, bu tür girişimlere izin verilmeyeceğini belirterek ittifakı açık şekilde tehdit etti. Türkiye Dışişleri Bakanı Hakan Fidan da Kürt siyasi gruplarının ittifakını yakından takip ettiklerini ve gelişmeleri analiz ettiklerini söyledi.

Rojhilat Siyasi Güçleri İttifakı’nda Kürdistan Özgür Yaşam Partisi (PJAK), İran Kürdistan Demokrat Partisi (KDP-İ), Kürdistan Özgürlük Partisi (PAK), İran Kürdistanı Mücadele Örgütü (Sazman-i Xebat) ile Komala hareketinin farklı kolları yer alıyor.

İran’da 12 milyonu aşkın Kürdün yaşadığı tahmin edilirken, bu partiler hem Şah döneminde hem de İslam Cumhuriyeti döneminde yoğun baskılarla karşı karşıya kalan Kürt toplumunun siyasi temsilcileri olarak faaliyet yürüttüklerini belirtiyor.

28 Şubat’ta patlak veren savaşın ardından İran yönetimi, Başûrê Kurdistan’da bulunan Rojhilatlı Kürt örgütlerinin kamplarını hedef aldı. PAK, Sazman-i Xebat, KDP-İ ve Komala’ya bağlı kamplar özellikle Hewlêr ve Silêmanî çevresinde bombardımana maruz kaldı. İttifak ise bu saldırıların İran yönetiminin Kürtlerin hak mücadelesinden duyduğu korkunun göstergesi olduğunu savundu.

PJAK: Demokratik Konfederalizm ve kadın özgürlüğü

İttifakın en büyük siyasi yapılarından biri olan Kürdistan Özgür Yaşam Partisi (PJAK), 2004 yılında kuruldu ve Abdullah Öcalan’ın fikirlerini esas alan bir siyasi çizgi izliyor. Parti, demokratik konfederalizm, yerel öz yönetim ve kadın özgürlüğü temelinde siyaset yürüttüğünü belirtiyor.

Eş başkanlık sistemiyle yönetilen PJAK’ın eş başkanlığını Viyan Peyman ile Emir Kerimi yürütüyor. Parti, Zagros Dağları’ndan Penjwen ve Hewraman bölgelerine kadar uzanan alanlarda örgütlü bir yapıya sahip olduğunu ifade ediyor.

PJAK bünyesinde ayrıca Doğu Kürdistan Özgür Kadınlar Topluluğu (KJAR), Kadın Savunma Güçleri (HPJ) ve Doğu Kürdistan Savunma Birlikleri (YRK) gibi farklı örgütlenmeler de bulunuyor. KODAR adı verilen Doğu Kürdistan Demokratik ve Özgür Toplumu ise toplumsal örgütlenme alanında faaliyet yürütüyor.

KDP-İ: Rojhilat siyasetinin en eski partisi

İran Kürdistan Demokrat Partisi (KDP-İ), Rojhilat’taki en köklü Kürt partisidir. Parti 1945 yılında Mehabad’da kuruldu ve 1946’da Qazî Muhammed öncülüğünde kurulan Mehabad Cumhuriyeti ile tarihe geçti.

Ancak Sovyet birliklerinin İran’dan çekilmesinin ardından Şah ordusu bölgeye girerek Mehabad Cumhuriyeti’ni sona erdirdi. Qazî Muhammed ve birçok Kürt lider 1947 yılında idam edildi.

1979 İran Devrimi sonrasında yeniden örgütlenen parti, Dr. Abdurrahman Qasimlo liderliğinde “İran için demokrasi, Kürdistan için özerklik” sloganıyla siyaset yürüttü. Ancak Qasimlo 1989 yılında Viyana’da müzakere görüşmeleri sırasında suikasta uğrayarak öldürüldü.

Partinin bir diğer lideri Sadiq Şerefkendî de 1992’de Berlin’deki Mikonos Restoranı’nda düzenlenen saldırıda hayatını kaybetti. Alman mahkemeleri bu suikastın İran yönetimi tarafından planlandığını ortaya koydu.

Parti uzun süren iç ayrılıkların ardından 2022 yılında Mustafa Hicrî liderliğinde yeniden birleşti.

Sazman-i Xebat: İslami çizgide bir Kürt hareketi

1980 yılında kurulan İran Kürdistanı Mücadele Örgütü (Sazman-i Xebat), ittifak içindeki tek İslami siyasi hareket olarak biliniyor. Kürt toplumunun dini değerlerinin korunmasını savunan hareket, kuruluşundan bu yana ulusal ve dini kimliği birlikte ele alan bir siyasi çizgi izliyor.

Örgütün kurucusu Şêx Celal Huseynî olurken, bugün genel sekreterlik görevini oğlu Babê Şêx Huseynî yürütüyor.

Komala hareketi ve bölünmeler

Rojhilat siyasetinde önemli bir yer tutan Komala hareketi ise 1970’lerin sonlarında Kürt öğrenci çevreleri ve sol aktivistlerin etkisiyle ortaya çıktı. Hareket, Kürt ulusal sorununun çözümünü sınıf mücadelesi ve işçi haklarıyla birlikte ele alan bir ideolojik çizgi geliştirdi.

1979 İran Devrimi sonrasında Komala, özellikle yoksul kesimler arasında güçlü bir taban oluşturdu. Ancak zaman içinde yaşanan ideolojik ve örgütsel ayrılıklar hareketin farklı fraksiyonlara bölünmesine yol açtı.

Bu süreçte Abdullah Mohtadi, Ömer İlhanizade ve Rıza Kaabi gibi isimlerin öncülüğünde yeni siyasi yapılar ortaya çıktı. Buna rağmen farklı Komala grupları bugün Rojhilat Siyasi Güçleri İttifakı çerçevesinde ortak hareket etme kararı aldı.

PAK: Bağımsızlık hedefi

Kürdistan Özgürlük Partisi (PAK), 2006 yılında Hüseyin Yezdanpenah öncülüğünde kuruldu. Parti, Kürdistan’ın bağımsızlığını temel siyasi hedef olarak benimsediğini açıklıyor.

PAK, 2017 yılında İran’a karşı silahlı mücadele kararı aldığını duyurdu ve özellikle Irak Kürdistan Bölgesi’nde faaliyet yürütüyor.