DAYÊN ŞAMÊ PÊVAJOYA ENTEGRASYONÊ ASTENG DIKE

Helwesta dayînkar a rêveberiya Şamê di mijarên bingehîn ên wekî perwerdehiya bi Kurdî, entegrasyona QSDê, statûya YPJê, vegera kesên ku ji warên xwe hatine koçberkirin û ewlehiya Kobanê, pêvajoya entegrasyonê ya di navbera Rojava û Şamê de asteng dike.

Di navbera Rojava û Şamê de hevdîtin didomin, lê pêşveçûnên li qadê jî pirsgirêkên di pêvajoyê de zêde dikin. Êrişa li ser karwanê yekem ku piştî heft salan vegeriya Serêkaniyê û şehîdkirina du şervanan li Qamişloyê, nîşan dide ku di pêvajoya entegrasyonê de astengiyên girîng hene.

Di peymana ku di 29ê Çile de di navbera Hêzên Sûriyeya Demokratîk (QSD) û rêveberiya Heyeta Tehrîr El-Şam (HTŞ) a li Şamê de hate îmzekirin de, pêkanîna agirbestê, parastina strukturên Rêveberiya Xweser û tevlêbûna wan di pergala navendî de, vegera ewle ya kesên ku ji herêmên dagirkirî bi zorê hatine koçberkirin, nasîna mafên ziman û nasnameya Kurdan û ji nû ve rêxistinkirina avahiya ewlehiyê wekî mijarên sereke hatin destnîşankirin.

Lê tevî ku ji ser şeş mehan zêdetir derbas bûye, bi taybetî di mijarên perwerdehiya bi zimanê dayikê, vegera kesên koçberkirî û statûya YPJê de pêşveçûnek nehatiye bidestxistin. Helwesta navendî û yekalî ya rêveberiya Şamê, ku li şûna pejirandina daxwazên bingehîn ên Kurdan didome, di navbera astengên sereke yên li pêşiya pêkanîna peymanê de ye.

Di hevdîtina Fermandarê Giştî yê QSDê Mazlûm Ebdî û Hevseroka Dairesa Têkiliyên Derve ya Rêveberiya Xweser Îlham Ehmed bi Serokê Demkî yê Komarê Ehmed Şara re, ku di 4ê Tebaxê de li Şamê pêk hat, ev mijar jî hatin gotûbêjkirin.

NERMAYÎŞ DI PERWERDEHIYA KURDÎ DE

Perwerdehiya bi Kurdî û statûya zimanê Kurdî yek ji mijarên sereke yên hevdîtinê bû. Rêveberiya Şamê careke din pêşniyara ku Kurdî tenê wekî dersa hilbijartî ya du saetan bê dayîn, pêşkêş kir, lê heyeta Rojava vê pêşniyarê qebûl nekir. Tê payîn ku gotûbêjên li ser vê mijarê bi Wezareta Perwerdehiyê re bidomin. Tê gotin ku rêveberiya Şamê li gorî hevdîtinên berê di vê mijarê de hinek nermbûn nîşan daye.

NAKOKIYA LI SER EWLEHIYA KOBANÊ

Yek ji pirsgirêkên girîng ên pêvajoya entegrasyonê jî ew e ku ewlehiya Kobanê dê ji aliyê kê ve were parastin. Niha ewlehiya Kobanê di destê hêzên Kurd de ye, di heman demê de hêzên Şamê li Şêxler, Çelebiyê û Sirrînê bi cih bûne. Tê gotin ku rêveberiya Şamê dixwaze hêzên xwe li Kobanê bi cih bike, lê QSD li dijî vê daxwazê ye.

HEJMARA ŞERVANÊN QSDÊ DI NAV NAKOKIYAN DE YE

Awayê ku şervanên QSDê dê di pêvajoya entegrasyonê de bên tevlêkirin jî yek ji mijarên nakokiyê ye. Rêveberiya Şamê dixwaze şervanan di bin çar lîwayan de bicivîne û hejmara wan sînor bike. Tê nirxandin ku ev nêzîkatî armanc dike kapasîteya hêzên parastinê yên Kurd kêm bike.

QSD niha li Herêma Cizîrê sê lîwa û li Kobanê jî yek lîwaya heye. Rêveberiya Şamê dixwaze hejmara şervanan di her lîwayê de bi 1 hezar û 300 kesan sînor bike û şervanên mayî wekî “zêde” bihesibîne û belav bike. QSD israr dike ku hemû şervanên wê di pêvajoya entegrasyonê de bên tevlêkirin.

STATÛYA YPJÊ HÊ JÎ NE DIYAR E

Statûya YPJê jî yek ji mijarên herî girîng ên pêvajoyê ye. Piştî ku HTŞ di Kanûna 2024an de desthilatdarî girt, li dijî naskirina şervanên jin wekî hêzeke cuda derket û ji bo belavkirina YPJê gav avêt.

Li gorî agahiyên Hevseroka Ofîsa Têkiliyên Giştî ya MSDê Hassan Mohamed Ali, di hevdîtina dawî ya li Şamê de statûya YPJê jî hat gotûbêjkirin. Pêşniyara ku YPJ ne wekî hêzeke girêdayî artêşa Sûriyê, lê wekî “hêza dijî terorê” ya di bin Wezareta Navxweyî de hebûna xwe bidomîne, hate rojevê. Tê payîn ku mijar di hevdîtina ku dê di navbera YPJ û Wezareta Navxweyî de pêk bê de were zelalkirin.

KURD DIXWAZIN DI TEMSÎLIYETA NAVNETEWEYÎ DE BEŞDAR BIN

Kurd dixwazin di temsîla Sûriyê ya li qada navneteweyî de jî xwedî rolekê bin. Tê gotin ku heyeta Rojava di hevdîtina dawî de daxwaza ku Kurd di konsolosxane û balyozxaneyan de bên temsîlkirin anî rojevê.

Ji bilî Cîgirê Wezîrê Parastinê yê Sûriyê, Cîgirê Fermandarê Lîwaya 60emîn, Waliyê Hesekê û hin rêveberiyan, Kurd di postên bilind de bi têra xwe nayên temsîlkirin. Tê gotin ku Kurd yek ji gelên ku divê di paşeroja Sûriyê de xwedî rolekê bin û divê di astên bilind ên dewletê de jî bên temsîlkirin. Tê gotin ku rêveberiya Şamê di vê çarçoveyê de ji Kurdan navnîşek daxwaz kiriye.

PIRSGIRÊK DI VEGERA EFRÎNÊ DE DIDOMIN

Vegera kesên ku ji warên xwe hatine koçberkirin, hê jî yek ji pirsgirêkên sereke yên peymana entegrasyonê ye. Di madeya 14an a peymanê de hatibû pêşbînîkirin ku kesên ji Efrîn, Şêxmeqsûd û Serêkaniyê hatine koçberkirin vegerin bajar û gundên xwe û rêveberên herêmî di rêveberiyên sivîl ên van herêman de bên tayînkirin.

Di vê çarçoveyê de gavê yekem ji bo Efrînê, ku di sala 2018an de ji aliyê dewleta Tirkiyê û komên çekdar ên piştgirîkirî ve hatibû dagirkirin, hate avêtin. Karwanê yekem ku ji nêzîkî 400 malbatan û 2 hezar kesan pêk dihat, di 9ê Adarê de rê ket û li Mabeta, Şiyê û Cindirêsê li malên xwe bi cih bû. Karwanê dawî jî di 21ê Gulanê de ji Qamişloyê rê ket.

Piştî temamkirina pêvajoya vegerê, nêzîkî 11 hezar malbat piştî heşt salan vegeriyan Efrînê. Lê malbatên vegerî gelek pirsgirêkan dikişînin.

PIRSGIRÊKA VALAKIRINA MALAN LI EFRÎNÊ

Di serê pirsgirêkan de ew e ku tê gotin kesên ku rasterast ji komên çekdar ên Emşat, Hemzat û Sultan Murad ên girêdayî dewleta Tirkiyê ferman digirin, malên kesên koçberkirî vala nakin.

Tê gotin ku li navenda Efrînê û navçeyên Mabeta, Şiyê, Cindirês û Bilbilê nêzîkî 5 hezar malbatên endamên komên çekdar ên Ereb ji derve hatine bicihkirin. Tê gotin ku hin ji van kesan vala kirina malan red dikin, û yên ku malên xwe vala dikin jî hin malan hilweşînin û tiştên xwe bi xwe re dibin.

HEBÛNA LEŞKERÎ YA TIRKIYÊ DIDOME

Hebûna leşkerî ya dewleta Tirkiyê li hin herêm û gundên Efrînê jî didome. Tê gotin ku li Girê Parsê, Girê Guz, Bîlelko û Kefir Cenê û li gundê Şêxûrzê yê girêdayî Bilbilê û Dewrîşê yê girêdayî Raco hê jî navendên leşkerî hene. Tê gotin ku dewleta Tirkiyê tenê ji sê gundan vekişiye, û ewlehiya Efrînê di kontrola hikûmeta demkî ya Şamê de ye.

VEGERÎ LI ZEVIYAN KAR NAKIN

Pirsgirêkên aborî yên kesên ku vegeriyane Efrînê jî didomin. Tevî piştgiriya maddî ya çend mehan, tê gotin ku piraniya gel nikare zeviyên xwe bixebitîne an jî amûr û imkanên pêwîst tune ne. Çalakiyên komên çekdar jî di vê mijarê de pirsgirêkeke girîng in.

Tê gotin ku mehê borî pênc û du hefte berê jî du welatiyan dema ku çûn zeviyên xwe ji aliyê “kesên nasnameya wan nehat diyarkirin” ve hatin kuştin. Tê gotin ku ewlehî li Efrînê bi tevahî nehatiye peydakirin û zarok jî nikarin bi zimanê dayikê, ango Kurdî, perwerde bibin.

KARWANÊ YEKEM Ê SERÊKANIYÊYÊ HAT ÊRÎŞKIRIN

Gelê ku vedigere Serêkaniyê jî di destpêka vegerê de bi astengiyan re rû bi rû ma. Di 10ê Tebaxê de karwanê yekem ku ji 410 malbatên Kurd, Ereb û Xiristiyan pêk dihat, rê ket. Di nav karwanê ku malbatên ji gund û herêmên gundewarî dihewand de nêzîkî 2 hezar û 500 kes hebûn.

Dema ku karwan gihişt navenda bajêr, ji aliyê kesên çekdar ve rastî êrîşê hat. Li gorî agahiyên bidestketî, kesên ku rastî êrîşê hatin ji nêzîkî 40 malbatên Kurd pêk dihatin. Welatiyên ku ji jiyana xwe ditirsiyan piştî êrîşê vegeriyan Qamişlo û Hesekê.

SERÊKANIYÊLIYÊN EWLEHIYÊ DIXWAZIN

Parêzer Ciwan Îso, berpirsiyarê Komîteya Koçberên Serêkaniyê, got ku nêzîkî 100 hezar kes hîn jî di rewşa koçberiyê de ne. Îso diyar kir ku li gorî peymanê divê komên çekdar malan vala bikin û piştî ku ewlehî were dabînkirin gel vegere erdên xwe.

Îso got ku êrîşa dawî nîşan dide ku ev şert hê nehatiye avakirin û di nav gel de tirs û fikarên mezin çêkir. Wî got ku heta şertên pêwîst neyên peydakirin, vegerên gel dê bên rawestandin.

Îso got: “Hikûmeta demkî ya Şamê, Rêveberiya Xweser û Waliyeta Hesekê divê ewlehiyê dabîn bikin û berpirsiyariya xwe bi cih bînin.”